هيچ روشي در زندگي بهتر از حقطلبي نيست. امام علي (ع)

رويكرد فمنيستي در تفسير قرآن

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، استاد مصطفی ملكيان، نويسنده و محقق حوزهی فلسفه و كلام، در مصاحبه اختصاصی با ايكنا، با بيان مطلب فوق گفت: به نظر من از اصطلاح «رويكرد فمنيستی در تفسير قرآن» چند معنای مختلف ممكن است مراد شود، كه بايد اينها از هم تفكيك شوند؛ يكی اينكه مراد از رويكرد فمينيستی به قرآن و تفسير قرآن به معنای بررسی جايگاه زن در اين كتاب مقدس است؛ در اينجا رويكرد فمينيستی به معنای رويكرد به قرآن براساس مسئلهی زن است. اينكه قرآن، واقعيت جسمانی، ذهنی، و روانی او را چگونه تصوير میكند، چه تصويری از ارتباطات زن با عالم طبيعت، با انسانهای ديگر، با خودش و با خدا در اين كتاب از او ارائه شده است. بر اساس اين رويكرد بايد مجموعهی سخنانی كه قرآن تصريحا و تلويحا دربارهی زنان گفته استخراج كنيم.

از يك نگاه «رويكرد فمنيستی در تفسير قرآن» يعنی، بررسی جايگاه زن در اين كتاب مقدس.

نويسندهی كتاب «راهی به رهايی» با اشاره به معنای دوم «رويكرد فمنيستی در تفسير قرآن»، گفت: در معنای دوم، رويكرد فمينيستی در تفسير قرآن يعنی رويكرد مدعی (طالب) حقوق زنان. اين رويكرد را میتوان رويكرد مقايسهای هم ناميد. اين رويكرد به معنای رويكرد زنانه نيست، بلكه به معنای رويكرد طالب حقوق زنان است.

در اين رويكرد محقق بررسی میكند كه قرآن چه حقوقی برای زنان قائل است. آيا اين حقوق همان حقوقی است كه نگرش متجددانه برای زنان قائلاند يا اينكه قرآن، حقوق بيشتر يا كمتری برای زنان در نظر دارد.

در معنای سوم میخواهيم ببينيم قرآن در مواجه با تساوی زن و مرد چه موضعی داشته است. در اين رويكرد زنان و حقوق آنها مد نظر نيست، آنچه اهميت دارد، تساوی حقوق زن و مرد است. در اين نگرش، به قرآن رجوع میكنيم و میبينيم قرآن در مقايسهی مردان با زنان به عدالت و انصاف نظر دارد؟ آيا حقوق زنان كمتر و تكاليف آنها بيشتر است يا بالعكس؟...

مصطفی ملكيان:

رويكرد انسان مدرن اين است كه مرد و زن فرقی نمیكنند. انسان مدرن معتقد است كه تفاوت فيزيولوژيكی زن و مرد نبايد به جنبههای ديگر هم تحميل شود.

وی همچنين تصريح كرد: اين معنا از اين رويكرد، چيزی است كه امروزه رويكرد عمومی انسان مدرن است. ولو اينكه اين رويكرد كاملا موفق نشده و در مقام عمل قرين توفيق نبوده باشد. رويكرد انسان مدرن اين است كه مرد و زن فرقی نمیكنند. انسان مدرن معتقد است كه تفاوت فيزيولوژيكی زن و مرد نبايد به جنبههای ديگر هم تحميل شود.

تاكنون از ديد مردان به جهان نگريسته شده است. حال اگر زنان مجال يابند و گزارش خودشان را تصوير كنند چه بسا اين گزارش با گزارشی كه مردان ارائه كردهاند، متفاوت باشد.

نويسندهی كتاب «مشتاقی و مهجوری»، با ذكر مقدمهای، به تفهيم معنای چهارم اين رويكرد پرداخت و گفت: در طول تاريخ، جهان هستی (عامترين معنای جهان هستی؛ طبيعت، ورای طبيعت، حال، گذشته، آينده، جمادات و آنچه در علوم تجربی، تاريخی و فلسفی و...) گزارش شده است. اين گزارشها توسط فيلسوفان، عارفان، بنيانگذاران اديان و مذاهب هنرمندان ادبا و... ارائه شدهاست. اما بين اين گزارشگران يك نكتهی مشتركی است كه همان مرد بودن آنهاست. ما تا به حال گزارش زنانه از جهان نداشتيم. تاكنون از ديد مردان به جهان نگريسته شده است. حال اگر زنان مجال يابند و گزارش خودشان را تصوير كنند چه بسا اين گزارش با گزارشی كه مردان ارائه كردهاند، متفاوت باشد. البته كارهايی هم در اين زمينه انجام شده اما تعداد كمی اثر در اين زمينه وجود دارد.

بنابراين در معنای چهارم نيز محقق قرآن را بررسی میكند تا ببيند آنچه قرآن در باب زنان گفته، آيا برای زنان قابل قبول است.

فمنيزم؛ زنانهنگری

فمينيزم امروزه به اين مرحله رسيده است و بهترين ترجمهی آن «زنانهنگری» است؛ يعنی از چشم زنان به جهان نگاه كنيم.

معنای چهارم رويكرد فمينيستی به قرآن اين است كه زنان تصوير خود را از جهان با تصويری كه قرآن از جهان ارائه كرده است، مقايسه كنند. اين معنا، يعنی نقادی زنان نسبت به يك متن. به اين منظور كه میتوانيد با قرائن و شواهدی اثبات كنيد كه اين متن را مرد نوشتهاست يا زن. اين رويكرد در باب مسيحيان، بالاخص در مورد عهد عتيق (اسفار خمسه) صورت گرفته است. و اثبات كردند كه اين متن جهان را مردانه مینگريسته.

البته ما نمیخواهيم اتخاذ موضع كنيم، اما اگر روزی تصويرگری جهان به دست زنان بيافتد، آيا تصوير قرآن از جهان با تفسير زنان از جهان، موافق است؟

ملكيان همچنين در باب معنای پنجم، «رويكرد فمينيستی در تفسير قرآن»، افزود: برای يك مسلمان قرآن سخن خداست و او نه مرد و نه زن است. اما به هر حال همهی كسانی كه به قرآن نگاه میكنند، مسلمان نيستند. بنابراين محقق در اين رويكرد بررسی میكند كه آيا قرآن با منظر مردانه به امورنگريسته است يا نه.

اين معنای خاصی از فمنيزم است كه البته برخی از اين رويكردها شايد از ديدگاه يك مسلمان رد شود اما با يك نگاه علمی اين پنج ديدگاه وجود دارد.

اين استاد دانشگاه، دربارهی فوايد اين نوع نگرش به قرآن گفت: اگر با كمال صداقت و جديت اين كار انجام شود به نظر فوايد و بركات فراوانی دارد.

در عالم اسلام كارهای آكادميك كاملا حقطلبانه و با متدولوژی تحقيقات علمی در اين زمينه وجود ندارد، اما كارهای تبليغی مثلا از سوی مخالفان اسلام و قرآن از سر غرضورزی انجام شده است

در عالم اسلام كارهای آكادميك كاملا حقطلبانه و با متدولوژی تحقيقات علمی نديدهام، اما كارهای تبليغی مثلا از سوی مخالفان اسلام و قرآن انجام شدهاست تا مردم را از اسلام عدول بدهند. در اين كارها شرايط تحقيق آكادميك (مثل حقطلبی ...) و متدلوژی تحقيقات علمی رعايت نشده است.

وی همچنين در باب سنخ اين پژوهش به خبرنگار ايكنا گفت: اين تحقيق نوعی تحقيق تاريخی ـ هرمنوتيكی است كه اولا شان تاريخی دارد، بنابراين متدولوژی علوم تاريخی میخواهد و همچنين شان تفسيری دارد، بنابراين متدولوژی علوم هرمنوتيك را هم بايد در آن لحاظ كرد.

اهميت شرايط علمی و اخلاقی پژوهشگر

اين دينپژوه معاصر در پايان به شرايط لازم برای اين نوع پژوهش اشاره كرد و افزود: چنين محققی بايد اولا به زبان عربی باستان (زبان قرآن) كه با زبان امروزی متفاوت است، مسلط باشد. شرط دوم اين است كه به اوضاع و احوال فرهنگی عرب جاهلی در زمان نزول قرآن خوب احاطه داشته باشد؛ يعنی هم context را بشناسد و هم text را. نكتهی سوم اينكه، شخص بايد دانش تفسير را خوب بداند. تفسير نه به معنای تفسير سنتی كه مسلمين در طول تاريخ داشتند بلكه آخرين روشهای تفسيری متون (هرمنوتيك) را بداند.

نكتهی چهارم اينكه، از مسائل و مشكلاتی (مسائل و مشكلات عملی و نظری) كه فمنيستها امروزه بر آنها تاكيد میكنند، آگاهی داشته باشد. و با اين ذهن به متن مقدس نگاه كند. اينها شرايط عملی كار است، اما شرايط اخلاقی هم دارد؛ يعنی محقق بايد به لحاظ اخلاقی دارای جديت در كار و صداقت باشد. او نمیبايد عوام فريبی و خود فريبی كند و بايد در داوریها، انصاف داشته باشد.

شنبه پانزدهم مهر 1385ساعت     

منبع : نیلوفر" وبلاگي در خصوص آرا و نظرات استاد مصطفی ملکیان